19 april is het de Dag tegen Pesten. Deze dag is er om extra aandacht te besteden aan pesten. Want, een veilige klas is goud waard. Het is de plek waar kinderen groeien, fouten mogen maken en leren samenwerken. Maar wat als iemand (structureel) wordt buitengesloten? Wat als een kind elke dag alleen staat op het schoolplein? Genegeerd wordt in de groepsapp of nooit gekozen wordt bij een spel?
Uitsluiting is de meest onderschatte vorm van pesten. Vaak onzichtbaar, maar met een diepe impact. En in deze online wereld ook steeds makkelijker.

Herken de stille signalen

Een kind dat altijd buiten het kringetje valt, of dat niet genoemd wordt in verhalen van klasgenoten. Een kind dat structureel overgeslagen wordt bij opdrachten of niet wordt aangekeken door anderen. Als leerkracht ben jij degene met het overzicht. En jouw gevoel klopt vaak. Daarop kun je handelen.
Let op: uitsluiting ontstaat zelden ineens. Het begint klein, met blikken, stiltes, of een grapje ten koste van een ander. En dan blijkt het een signaal te zijn met betrekking tot de dynamieken in de groep. Ook zie je vaak dat leerlingen iets van een ander afpakken, daarbij niks zeggen, en niet aankijken. Dat soort non-verbale signalen vertellen veel over de onderliggende relaties in de klas. Als je hier vroeg bij bent, voorkom je dat het escaleert.

Omgaan met de ernstigste vorm van pesten

Een veilige en fijne sfeer in de klas is de basis voor een goede leeromgeving. Wanneer kinderen zich gezien, gehoord en gewaardeerd voelen, durven ze zichzelf te zijn en kunnen ze zich optimaal ontwikkelen. Als leerkracht speel je hierin een cruciale rol.
Door de groepsdynamiek goed in de gaten te houden en de risicofactoren te kennen die aanleiding geven tot ongewenst gedrag en pesten, ben je in staat om vroegtijdig bij te sturen. Het herkennen van signalen vraagt scherpte en discipline, eigenschappen die je als leerkracht dagelijks laat zien en die je óók bij je kinderen kunt stimuleren.
Ga het gesprek aan – ook als je twijfelt
Twijfel je of het écht buitensluiten is? Bespreek het dan juist. Deel je observaties met de groep. Zeg wat je ziet of voelt en laat kinderen meedenken: wat betekent het om erbij te horen? En hoe zorgen we daar samen voor? Een simpele klasregel kan veel doen: ‘In onze klas hoort iedereen erbij.’ Of: ‘Opkomen voor elkaar is heldengedrag.’ Kinderen houden zich beter aan regels als ze er zelf over hebben meegedacht. Zo maak je het hun eigen verantwoordelijkheid.

Laat de groep meedoen: start een sfeercommissie

Geef kinderen eigenaarschap over de sfeer in de klas. Stel een sfeercommissie samen met verschillende types: stille krachten, sociale leiders en creatieve denkers. Laat ze activiteiten bedenken die verbinden. Denk aan complimentenkaarten, een ‘niemand alleen’-dag of een kleine weekopdracht over samenwerken. Zorg er ook voor dat elk kind een keer onderdeel is van de sfeercommissie. Zo kan een kind dat ongewenst gedrag ervaart, aangeven wat er nodig zou zijn om zijn of haar ervaring in de klas te verbeteren.
Een extra hulpmiddel hierbij is de PestenBingo. Deze spelvorm helpt kinderen op een laagdrempelige manier inzicht te krijgen in gedrag dat als vervelend wordt ervaren. Tegelijk stimuleert het positieve interactie en bewustwording in de groep. Tip: gebruik de PestenBingo als startpunt van een groepsgesprek of als activiteit vanuit de sfeercommissie.

Op www.pestenbingo.nl kan je het spel voor jouw klas halen. Maak tot 19 mei 2025 gebruik van kortingscode 15dagtegenpesten voor 15% korting op jouw pestenbingo!

Maak afspraken zichtbaar én levend

De HiRO-lessen sluiten hier perfect op aan. Ze stimuleren bewustwording, reflectie en samenwerking op een speelse en fysieke manier. Door middel van bewegend leren en ervaringsgerichte opdrachten krijgen kinderen inzicht in groepsdynamiek en hun eigen rol daarin.
Een krachtig hulpmiddel hierbij is de Waardenposter. Hierop maken leerlingen samen met de leerkracht gedragsafspraken bij elke waarde – zoals samenwerken, respect of weerbaarheid. Deze afspraken maken het groepsproces zichtbaar, geven houvast en vormen de basis voor een veilige sfeer in de klas. Door hier wekelijks bij stil te staan, blijven de afspraken levend en betekenisvol voor de hele groep.

Dit blog is tot stand gekomen in samenwerking met HiRO. HiRO is een lesmethode voor sociaal-emotionele ontwikkeling, gebaseerd op de filosofie van judo en de kracht van ervarend leren. Meer weten over HiRO? www.hiro.school

Herkenbaar? Langgeleden heb je te maken gehad met pesten en je hebt het nooit verteld. Aan niemand. Misschien uit schaamte, of uit een gevoel van schuld. Of, gewoonweg té pijnlijk.

De verborgen bibliotheek
Het opschrijven van je persoonlijke pestverhaal kan enorm opluchten en kan de pijn en de wond die het heeft veroorzaakt helen. Het is als het ware de sleutel naar ieders persoonlijke bibliotheek waar verborgen gevoelens en de pijnlijkste herinneringen worden bewaard. Het schrijven dwingt je om die gevoelens en gedachten te ordenen en onder woorden te brengen. Datgene wat je hebt meegemaakt en ervaren krijgt eindelijk de erkenning die zo belangrijk is.
Het schrijven geeft inzicht in je levenspatronen. Je gaat beter begrijpen wie je bent en hoe het komt dat je zo bent geworden. Het helpt je het verleden los te laten, zodat je er nu minder of geen last meer van hebt. Hierdoor ben je in staat bent om andere levenskeuzes te maken.

Tranen
Dus díe opdracht had ik de vrouw gegeven die tegenover me zat. Schrijf het op, het maakt niet uit hoe lang je erover doet. Met haar gezicht nat van de tranen, las het haperend voor. Ze vertelde hoe ze lang geleden als een blij en vriendelijk meisje naar de basisschool ging. In de 5^de klas ging het mis. ‘Lelijkerd, dikzak, brillenjood’, gniffelen bij een spreekbeurt en als laatste gekozen worden met gym. Iedere dag.
Natuurlijk ging ze naar de juf. En natuurlijk liepen haar ouders wanhopig steeds naar school. De leerkrachten zagen een vrolijk meisje en van pesten merkten ze niets. Alleen, zij gingen af op wat ze aan de buitenkant zagen. En dat was een meisje dat wanhopig haar best deed om er vrolijk uit te zien, in de hoop dat ze mee mocht doen en het pesten zou stoppen. Jarenlang veranderde er niets. Behalve dat de binnenkant van dat vrolijke meisje veranderde. Niet meer blij met zichzelf, vol met boosheid, verdriet en angst.

Als het verleden levend blijft…
Dat wat je meegemaakt hebt kan je blijven achtervolgen. Je vindt de brokstukken terug in je gedrag, in wat je denkt over jezelf en in je relaties met anderen.
Sta op en schrijf je eigen pestverhaal. Deel het met iemand die je na is. Het kan het verschil maken. Doe het voor jezelf. Je bent het dubbel en dwars waard.

Zet je Pestbril op!
Ga niet af op wat je aan de buitenkant denkt te zien. Zet bij wijze van spreken je ‘Pestbril’ op en kijk voorbij de buitenkant van iemand. Pesten kan ons echt allemaal overkomen: je liefhebbende partner, je vrolijke dochter, je ontwapende kleinkind, je daadkrachtige collega en je zorgzame buurvrouw. Sta op tegen pesten, maak contact en vraag in alle oprechtheid hoe het met iemand gaat. Geef aandacht. Je kan hiermee echt het verschil maken.

Ik hoop dat dit verhaal je net dat zetje geeft om ‘dat aan te kijken’ wat je liever wil verdringen. Ik wens je daarbij veel sterkte en moed toe. Het gaat je lukken!

Anja
Specialist ongewenst gedrag, pesten & sociale veiligheid